بررسی علمی توسط: دکتر محمد آلی (دکترای فیزیولوژی)
آیا میدانستید که دویدن و سایر ورزشهای تحمل وزن بدن میتوانند نقش بسیار مؤثری در استخوانسازی و جلوگیری از پوکی استخوان داشته باشند؟ تقریباً همه میدانند که ورزش برای سلامت استخوانها مفید است، اما همه ورزشها تأثیر یکسانی ندارند. همچنین برخی ورزشها حتی ممکن است بهجای تقویت استخوانها باعث کاهش تراکم در افراد حرفهای شوند.
در این مقاله با اتکا به پژوهشهای معتبر علمی، به سؤالهای زیر پاسخ میدهیم:
- دویدن چگونه به استخوانسازی کمک میکند؟
- چه ورزشهایی بیشترین اثر را روی تراکم استخوان دارند؟
- آیا دویدن همیشه برای استخوان مفید است؟
- چه اشتباهات رایجی در این حوزه وجود دارد؟
- چگونه میتوان بهترین نتیجه را برای سلامت استخوانها گرفت؟
چرا ورزش برای استخوانسازی مهم است؟
استخوانها با بافت زندهای ساخته شدهاند که دائماً در حال بازسازی است. سلولهایی به نام استئوبلاستها مسئول ساخت استخوان و استئوکلاستها مسئول تجزیه آن هستند. ورزشهایی که فشار و نیروهای مکانیکی به استخوان وارد میکنند، باعث فعال شدن استئوبلاستها و افزایش تراکم استخوان میشوند.
تحقیقات نشان دادهاند که ورزشهای تحمل وزن میتوانند بهطور قابلتوجهی باعث افزایش تراکم استخوان شوند، حتی در افرادی که در گذشته فعالیت کمی داشتهاند. این اثر زمانی پررنگتر میشود که همراه با تغذیه مناسب شامل کلسیم و ویتامین D انجام شود.
چگونه دویدن باعث افزایش تراکم استخوان میشود؟
دویدن یکی از انواع ورزشهای تحمل وزن است؛ یعنی در آن بدن وزن خود را روی استخوانها قرار میدهد و ذخیره کلسیم و تراکم استخوان را تحریک میکند. روند دقیق آن به این شکل است:
- برخورد پا با زمین نیروهای مکانیکی ناشی از فرود به استخوانهای پا و لگن وارد میکند.
- این نیروها باعث میشوند که سلولهای استخوانساز فعالتر شوند.
- در نتیجه، استخوانها قویتر و تراکم آنها بیشتر میشود.
این فرآیند در مطالعات متعددی دیده شده است؛ به عنوان مثال، در یک تحقیق معتبر مشخص شد که:
- نیروهای تکراری و تحمل وزن در طول دویدن باعث تحریک تشکیل استخوان و حفظ کلسیم در استخوانهای تحملکنندهی وزن میشوند.
- حتی دویدن با شدت متوسط نیز میتواند در طول زمان باعث حفظ یا افزایش تراکم استخوان شود.
با اینکه دویدن یکی از بهترین ورزشها برای افزایش تراکم استخوانی است، اما مصدومیتهایی مانند ترکخوردگی ناشی از فشار در استخوان دوندهها اتفاق میافتند که عمدتا به دلایلی مانند تغذیه نامناسب یا ناکافی، یا عدم انجام تمرینات قدرتی و پلایومتریک یا افزایش خیلی زود خیلی سریع مسافت یا شدت تمرین است.
کدام ورزشها بیشترین تأثیر را روی تراکم استخوان دارند؟
مطالعات علمی نشان دادهاند که سه ویژگی در ورزشها باعث افزایش تراکم استخوان میشوند:
- فشارهای مکانیکی شدید
ورزشهایی مانند وزنهبرداری و ژیمناستیک که بار زیادی روی استخوانها وارد میکنند. - نیروی بالای اعمالشده روی عضلات
مانند تمرینات پرشی و تمرینات انفجاری که فشار زیادی را به استخوانها منتقل میکنند. - نیروی تکراری تحمل وزن
مانند دویدن، طنابزدن و راهرفتن سریع که نیروها را چندین بار به استخوان وارد میکنند.
بر اساس پژوهشها، ورزشهایی که بیشترین تأثیر مثبت را بر تراکم استخوان دارند عبارتند از:
- تمرینات قدرتی (بهویژه اسکوات و حرکات وزنهای مقاومتی)
- پلهنوردی و کوهنوردی
- تمرینات پلایومتریک
- دویدن
- طنابزدن
- تمرینات بدنسازی با تحمل وزن بدن
- پیادهروی سریع
آیا دویدن همیشه برای استخوانها مفید است؟
بله . دویدن بهطور کلی برای افزایش تراکم استخوان مفید است، اما اثر آن از نظر علمی نسبت به برخی ورزشهای دیگر کمتر ارزیابی شده است، خصوصاً در مقایسه با تمرینات پرشی یا وزنهبرداری.
برای مثال:
- پژوهش دانشگاه Brigham Young نشان داد که پریدن 10 تا 20 بار در روز با استراحت مناسب میتواند اثر بیشتری بر تراکم استخوان داشته باشد تا دویدن یا پیادهروی سریع.
- همچنین دویدن با سرعت بالا باعث فشار مکرر روی استخوانها میشود، اما اگر عضلات و استخوانها به آن عادت نداشته باشند، ممکن است باعث عدم تعادل در بازسازی استخوان شوند.
پس، اگر دویدن را به تنهایی انجام دهید، برای اثر بهینه باید آن را همراه با دیگر تمرینات تحمل وزن و تمرینات قدرتی ترکیب کنید.
بهترین برنامهی تمرینی برای استخوانسازی
بر اساس شواهد علمی، برای بیشترین فایدهی استخوانسازی توصیه میشود:
🔹 تمرینات با وزنه
– 2 تا 3 جلسه در هفته
– تمرکز روی اسکوات، لانج، ددلیفت
🔹 تمرینات پلایومتریک
– پریدن 10 تا 20 بار در روز
– تمرینات پلایومتریک (مانند جعبه پرشی)
🔹 دویدن
– حداقل 3 بار در هفته
– ترکیب سرعت متوسط + دویدنهای طولانی
🔹ورزشهای تحمل وزن بدن
– حرکتهایی مانند پروانه، پلانک، پل
این برنامهها مکمل هم هستند، نه جایگزین. ترکیب آنها باعث میشود که فشار روی استخوانها هم در جهت تحمل وزن، هم در جهت نیروی عضلانی و هم در جهت فشار مکانیکی شدید افزایش یابد.
دوچرخهسواری و شنا برای استخوان مفید نیستند
برخلاف دویدن، دوچرخهسواری و شنا:
❌ بار وزن را روی استخوانها نمیگذارند
❌ نیروهای مکانیکی روی استخوان وارد نمیکنند
❌ ممکن است تراکم استخوان را کاهش دهند
تحقیقات نشان دادهاند که دوچرخهسواران حرفهای در اثر تمرینهای طولانیمدت ممکن است کاهش تراکم استخوان داشته باشند، زیرا وزن بدن روی استخوانها منتقل نمیشود.
نقش تغذیه در استخوانسازی
بدون تغذیه مناسب، ورزش به تنهایی نمیتواند بهترین نتیجه را بدهد. برای تقویت استخوانها نیاز است که:
✅ کلسیم کافی دریافت شود
✅ ویتامین D برای جذب کلسیم تأمین شود
✅ مصرف پروتئین متعادل باشد
بعد از 30 سالگی، سرعت استخوانسازی کاهش مییابد، بنابراین برنامهی ترکیبی ورزش + تغذیه مناسب بهویژه اهمیت پیدا میکند.
جمعبندی
✔ دویدن یکی از ورزشهای مؤثر در استخوانسازی است، بهویژه اگر در کنار ورزشهای وزنهای و پُرشی انجام شود.
✔ تمرینات تحمل وزن باعث افزایش تراکم استخوان میشوند، حتی اگر قبلاً سبک زندگی کمتحرکی داشتهاید.
✔ دوچرخهسواری و شنا بهتنهایی برای استخوانسازی مناسب نیستند.
✔ تغذیه مناسب بخش جداییناپذیر سلامت استخوانهاست.
سخن آخر
اگر بهدنبال راهی طبیعی، علمی و مؤثر برای افزایش تراکم استخوان هستید، ترکیبی از دویدن، تمرینات وزنهای و پرشی را در هفتهی تمرینی خود قرار دهید — و فراموش نکنید که تغذیه مناسب بهطور قابلتوجهی اثربخشی ورزش را افزایش میدهد.
